Sjónvarpsbyltingin

Sjónvarpsbyltingin
- grein í Morgunblaðinu 27.01.09

Nú hefur það gerst að verstu ólæti síðan 1949 hafa átt sér stað á Austurvelli og lögreglan hefur þurft að grípa til táragass og lögreglumenn hafa slasast.. Já ,,blaðurbyltingin” er búin og ,,Sjónvarpsbyltingin” er hafin. Það setur að fólki óhug, ískaldur hrollur dauðans, hin hvíta og rauða krumla stjórnleysis og kommmúnisma leggst eins og álög eða galdur og byrgir mönnum og konum sýn menn tapa áttum. Þetta eru eins og trúarlegir vítusardansar síðgotíkur. Óðir af heift garga menn og konur á torgum og ákalla réttlæti, þeirra réttlæti. Er þetta ekki svipað því réttlæti sem fólkið heimtaði og rómverski landstjórinn þvoði hendur sínar af.

Hin einu sönnu mótmæli sem maðurinn ætti að leggja stund á er að rækta sinn innri mann og berja í sína eigin bresti og breyskleika. Þess í stað viðgengst nú að æsa upp fólk gegn samborgurum sínum. Það virðist ganga faraldur sem kalla mætti mótmælasýki og ef grannt er skoðað á sér sú sýki upptök og rætur djúpt í sálarlífi sérhvers manns.

Málið er einfalt mótmælasýki svipar nokkuð til áfengissýki sem hefur verið greind í eftirfarandi þrjá megin þætti: Líkamlegur, félagslegur og andlegur sjúkdómur. Oft er reiði alvarlegur þáttur í hegðunarvanda sjúklinga. Alkahólismi er stigvaxandi sjúkdómur sem endar gjarnan með geðveiki eða dauða ef ekki er gripið inn í strax. Blóðug saga mótmæla og byltinga ber það með sér að örlög þeirra sem eru helteknir af mótmælasýki eru oft þau sömu og alkahólistanna sem ná ekki að hætta að drekka.

Hegðun mótmælandans minnir á líf drykkjumanns sem misst hefur stjórn á eigin lífi og er eins og rekald á börum og strætum borgarinnar í leit að þeirri lífsfyllingu sem áfengi færir honum. Mótmælendur virðist margir fólk sem lifir í myrkri og reiði í leit að mótmælum til að fullnægja mótmælaþörf sinni. Sjálfsmynd og sjálfsvirðing þess stendur og fellur með því að níða niður menn og konur sem stundum hafa unnið það eitt sér til saka að hafa verið að sinna störfum fyrir samfélagið á erfiðum tímum. Nú eru það Alþingismenn sem verða fyrir barðinu á mótmælasýkinni.

Mótmælandinn verður að mótmæla. Mótmælandinn gerir sér ekki alltaf grein fyrir eðli þeirra mála sem hann er að mótmæla hann er sjálfhverfur og neitar að horfast í augu við sannleikann. Gleymir því gjarnan að trúnaðarstörf eru þýðingarmikil störf sem eru unnin eru oftast af samviskusemi. Til að hægt sé að vinna að trúnaðarstörfum þarf þagmælsku og vandað fólk sem hleypur ekki út á torg með þau mál sem því er trúað fyrir. Samfélagið er nú í uppnámi og mikil vinna fer fram þar sem bankar, fjárfestar og fjárglæframenn eru skoðaðir ofan í kjölinn. Mótmælandinn verður að átta sig á því að nauðsynlegt getur verið rannsóknarinnar vegna að fara gætilega og varast að dæma eða bera fólk sökum.

Nú safnast fólk saman i mótmælastöðum, gargandi og gólandi að stjórnin eigi að axla ábyrgð. Nú er tími hinna yfirlýsingarglöðu tækifærissinna. Það spretta fram úr skápum og skúmaskotum sjálfskipaðir kjaftaskúmar sem apa hver eftir öðrum upphrópanir, fullyrðingar og pólitískar klisjur. Það er skelfilegt til þess að hugsa að fámennur minnihlutahópur skuli geta sett allt á annan endan.

Nýtt Ísland hefur boðið upp á börn á mótmælafundum sem ræðumenn. Þetta held ég að sé nýr tónn. Kannski er framhaldið það að boðið verður upp á Alþingi á menntaskólastigi? Nei Nýtt Ísland býður ekki upp á neitt nýtt aðeins gömlu reiðu klisjurnar. Sagði ekki einhver áróðursmeistarinn að ef að lýgin væri endurtekinn nógu oft yrði henni trúað og yrði við það að sannleik? Austurvöllur er orðin vettvangur skrípaláta af því tagi. Þar sagði ræðumaður á hverjum laugardegi: ,,þið segið ,,Já” við eftirfarandi liðum” síðan er sami listinn lesin upp á hverjum laugardegi og fólkið hrópar: ,,Já”.

Kjarni málsins einfaldlega sá að einu sönnu mótmæli mannsinns eru þegar einstaklingurinn breytir rétt samkvæmt sinni sannfæringu og lagar sína galla í samræmi við sig sjálfan. Alltaf er mikilvægt að ganga ekki á mannhelgi annarra og samfélagsins.

Vinur minn sagði við mig um daginn ,,Ég er ekki ríkur en ég hef engan svikið eða prettað, með það er sáttur. Og bætti við: ,,Útrásarvíkingarnir þeir spegluðu sig í peningunum sem leiddi þá inn í eyðilönd hégómanns það er þeirra að axla ábyrgð,,.

Vissulega er ábyrgðin líka stjórnvalda og rétt er að skora á þau að laga aukaverkanir bankahrunsins svo sem stilla gengisvísitölu, neysluvísitölu og lánskjaravísitölu upp á nýtt. Eignir fjárglæframanna á að frysta tímabundið meðan rannsókn á bankahruninu fer fram. Taka má upp dollar með stuttum fyrirvara. Hægt er að vinda ofan erfiðleikum þannig að sátt náist að myndast í samfélaginu. Sjónvarp er áhrifaríkur miðill og það er núna tækifæri að nýta möguleika þess og breiða út boðskap sátta, uppbyggingar og samkenndar. Fara verður málefnalega í saumanna á ástandinu þar sem öll sjónarmið eru skoðuð og skilgreind öllum þegnum landsins til góðs.

Ég hvet allia ábyrga Íslendinga til þess að leggja sitt af mörkum svo friður og sátt megi ríkja í landi okkar. Engin flokkur er betur til þess fallin að takast á við þau verkefni sem framundan eru en Sjálfstæðisflokkurinn. Styrkjum stöðugleikann, snúum bökum saman og styðjum Sjálfstæðisflokkinn í þeim umbrotatímum sem framundan eru.

Davíðshatrið / Hlutabréf í sólarlaginu

Davíðshatrið / Hlutabréf í sólarlaginu.
grein úr tímaritinu Þjóðmál,vetur 2008

Þegar bankahrunið dundi yfir í byrjun október og Geir Haarde forsætisráðherra hélt sinn fyrsta eftirmiðdags fréttafund var ég heima í stofu og stóð frammi fyrir því að velja á milli þess að hlusta á Geir eða hlýða dóttur minni Ástu Kristínu yfir kvæðið Ísland eftir Jónas Hallgrímsson. Valið var ekki erfitt, ég valdi Ísland.

Saga peninga er löng og merkileg saga sem samtvinnast örlögum manna í gegn um aldirnar. Stríð og deilur byrja vegna peninga og stríð deilur og leysast vegna viðskiptahagsmuna og peninga. Það er ekki lengra síðan en það að hann langafi minn blessaður sem fæddur var í Helgafellssveitinni og var bóndi alla ævi á Fellsströnd telst til þeirra fyrstu sem fékk laun fyrir sína vinnu. Hann fór á vertíð vestur á firði og vann fyrir peningum sem hann gat greitt sína fyrstu jörð með. Peningar fela í sér frelsi til athafna og menn geta jafnvel keypt sér veraldlegt frelsi.
Mér er alltaf minnisstætt þegar ég kom til Flórens á Ítalíu fyrst á árunum upp úr 1990. Það var á þeim árum sem ferðatékkar voru notaðir og ég þurfti nauðsynlega að skipta einum slíkum. Afgreiðslan á hótelinu sagði mér til vegar og út fór ég með ferðatékkann og viti menn, ég stóð fyrir framan fagurlega skreyttan inngang með miklilli eikarhurð. Inni var marmarasleginn banki í hólf og gólf. Ég horfði á dyrnar og augu mín horfðu upp og þar blasti við lógóið: ,,Bank di Napoli 1492”
Þetta var andartakið sem mér vitraðist hver staða sniðugu strákanna á Íslandi var og yrði. Þeir myndu aldrei hafa menningarlegt og siðferðilegt þrek til að komast í gegn um það erfiða reynslupróf að verða nýríkir nema með miklum þrautum.

Enski fjármálamarkaðurinn er mörg hundruð ára gamall og þar eru gamlar ættir sem eru það sem kalla má ríkar. Fyrir þá sem ekki vita er fyrsta teiknimyndasaga vesturlanda of talin vera ,, Rake´s Progresses” (Ferill flottræfils) eftir William Hogart sem var enskur myndlistarmaður (1697-1764). Það er vandasamt að vera ríkur og í gegnum þá þjáningu og þroska hafa Bretar gengið í gegnum í aldir. Þeir hafa þurft að horfast í augu við breyskleika sinn með spegli peninganna.

Ég vann í hlutastarfi á fréttastofu í vel yfir tuttugu ár. Vegna starfs míns öðlaðist ég töluverða þekkingu á mönnum og málefnum bæði innan og utan fréttastofunnar. Ég vann við framsetninu á fréttum t.d. við gerð línurita, landakorta gerði ýmsar töflur með tölum og táknum og hef því unnið við hliðina á mörgum góðum og misgóðum fréttamönnum. Á fréttastofunni hefur í gegnum árin verið mikil starfsmannavelta, margir komið og farið eins og gerist og gengur, misjafnir eru jú sauðirnir.

Þegar ég lít til baka og skoða hug minn í ljósi þeirrar umræðu sem oft fór fram á fréttastofunni áttaði ég mig fljótlega á því að ég var hægri maður með frjálslyndar skoðanir. Hef síðan reynt að átta mig á kjarna hvers máls út frá eigin reynslu og þekkingu.

Eitt af þeim málum sem upp kom fyrir nokkrum árum var ,,fjölmiðlamálið” og var það fyrirferðarmikið mál í umræðunni svo mánuðum eða árum skipti. Í fjölmiðlamálinu tóku margir fréttamenn afstöðu gegn fjölmiðlafrumvarpi þáverandi ríkisstjórnar sem var undir forystu Davíðs Oddssonar. Þeir sem sem töldu fjölmiðlafrumvarpið af hinu góða voru umsvifalaust dæmdir úr leik með fúk og gífuryrðum eða hafðir að háði og spotti. Þannig var nú lýðræðið og umburðalyndið gagnvart skoðunum manna á fréttastofunni. Kannski er fjölmiðlamálið einn af hornsteinum bankakreppunnar, ekki mátti setja nein lög sem heftuðu frelsið við það breyttist frelsið í skrímsli sem tók að lifa sjálfstæðu lífi utan við öll sjálfsögð lög og reglugerðir.

Í umræðuni í kring um fjölmiðlalögin má segja að hinir nýríku sniðugu peningastrákar hafi séð sér leik leik á borði, svifist enskis og heimtað það að komast upp með allt. Með það að vopni að mega allt hófu þeir sínan innreið sína inn í bankakerfið og útrásin byrjaði inn og út um gluggann. Menn fóru að selja hlutabréf í sólinni sem gat ekki endað nema á einn veg, allt fuðraði upp. Fjórða valdinu urðu á herfileg mistök að sjást yfir mikilvægi þess að koma fjölmiðlalögunum á og fréttamenn eiga hlutdeild í því hvernig komið er nú fyrir bankakerfinu. Rétt væri að fjórða valdið axlaði ábyrgð. Tíminn hefur leitt það í ljós að rétt hefði verið fyrir forsetann að samþykkja fjölmiðlafrumvarp ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar.

Leiða má að því líkur að mistök Ólafs Ragnars Grímssonar forseta að skrifa ekki undir ,,fjölmiðlafrumvarpið “ hafi átt sér rætur í þeirri for sem rithöfundar, frétta og blaðamenn stóðu sumir í, útataðir upp að öxlum. Þeir unnu jú skítverkin fyrir Ólaf og gerðu honum kleift að skrifa ekki undir lögin þegar Alþingi var búið að samþykkja þau. Líkja má þessu við ef knattspyrnuliði tækist að sannfæra dómarann um að það eigi bara að dæma á hitt liðið.
Þegar átti að setja fjölmiðlafrumvarp í lög er framganga Baugsmiðla umhugsunarefni. Sjónvarpsstöð var látin senda út ,,réttar“ fréttir allan sólarhringin og fengnir voru til baráttu leigupennar slyngir og snúnir sem snéru faðirvorinu upp á þann í neðra. Engar leikreglur máttu vera í kringum fjölmiðla. Rithöfundar, frétta og blaðamenn fóru í krossferðir í nafni lýðræðis og réttlætis og gilti þá engu hvaða miðli menn tilheyrðu.

Svona til að skýra myndina af andrúmslofti á fréttastofu með dæmi vil ég segja frá eftirfanndi atburði sem átti sér stund og stað í venjulegu laugardagshádegi í fyrrasumar yfir soðinni ýsu og grjónagraut með kanil. Nokkrir fréttamenn sitja í matsalnum. Allir sammála um að það sé frekar litlaust og grátt yfir þjóðmálunum og lítið í fréttum. Ég segi: ,,Það vantar Davíð Oddsson hann er brillijant, það er alltaf líf í kringum hann” Fréttakona sem var þá hjá útvarpinu en er nú stundum líka í fréttum sjónvarps segir með tón: ,,Ert þú hrifinn af Davíð?” Ég svara: ,,Davíð er afburðamaður” Fréttakonan segir þá með vandlætingu og grettir sig með þeim svip sem vinstri menn einir geta sett upp: ,,Ertu þá ekki líka hrifinn af Adolf Hitler?”

Nú, jæja fréttakonan er ekki hæf til að segja rétt og satt frá hugsaði ég og svaraði engu. Spyrja má: Er þessi fréttakona trúverðug þegar hún flytur fréttir af Seðlabanka Íslands og Davíði Oddssyni? Þetta samtal yfir grjónagrautinum með vinnufélögunum undirstrikaði það að nauðsynlegt er að velja fréttamenn vel inn á fréttastofur því þeir þurfa axla ábyrgð á hverjum degi allan ársins hring. Fréttamenn þurfa að vera sanngjarnir, heiðarlegir og réttsýnir.

Frá byrjun bankakreppunnar hef ég trúað því að Seðlabankinn með Davíð í fararbroddi sé bæði fag og málefnalegur og muni standa af sér allar árásir vinstri manna. Samfylkingarfólk með formann sinn fremsta í flokki hefur lagt til Davíðs Oddssonar úr öllum áttum og reynt að gera hann tortryggilegan fyrir þjóðinni. Nú er mál að árásum á Davíð Oddsson linni og menn skoði og skilgreini hvernig allt fór úr böndunum. Líti í eigin barm og láti af upphrópunum illmælgi og rógi. Þetta mál er einfalt, bankarnir fóru á hausinn svörin eru þar að finna.

Mannauður í myndlist –

Grein í tímaritinu Þjóðmál á árinu 2007

Mannauður í myndlist – Nýr starfslaunasjóður

Þessari grein er ætlað að varpa ljósi á Launasjóði myndlistarmanna og setja fram nýjar hugmyndir til úrbóta. Skoða menntun myndlistarmanna og hvað hægt er að gera til að bæta stöðu þeirra gagnvart úthlutunum til myndlistartengdra verkefna. Hugarheimur myndlistarmanna hefur í áranna rás litast mjög af hugmyndum vinstri manna þar sem ekki hefur mátt tengjast markaðinum. Þó hefur á síðustu árum rofað til og sýningarsalir náð betri fótfestu en áður hefur þekktst. Þetta er sérstakt ástand og lofar góðu því margir myndlistarmenn hafa ríkt einstaklingseðli og þurfa að hlúa að ferli sínum og afkomu.

Stöðugt fjölgar myndlistarmönnum og á ári hverju útskrifast úr Listaháskólanum um 25 nemendur og samkeppnin um starfslaun harðnar frá ári til árs. Launasjóður myndlistarmanna hefur til ráðstöfunar 320 mánaðarlaun á ári, en launin eru rétt tæpar 220.000 krónur á mánuði. Alls er því rúmum 70 milljónum varið til Starfslauna listamanna á ári.

Myndlistarmenn eru flestir langmenntaðir, en það að vera langmenntaður tryggir hvorki góða list né há laun, listamenn eru margir langmenntaðir láglaunamenn. Starfsvettvangur myndlistarmanna er að jafnaði akur
einyrkjans sem lætur hvern dag nægja sínar þjáningar með fagurfræðina að vopni. Þrátt fyrir þetta er myndlistarnám afar dýrt. Fyrir nokkrum árum var í Danmörku myndlistarnám eitt kostnaðarsamasta námið, dýrast var að læra að fljúga F16 orrustuþotu.

Þegar þetta er skoðað er eðlilegt að menn spyrji sig: Er þetta kannski ein ástæða af mörgum fyrir því að listaháskólar með tíðarandann að vopni hafa beint nemendum inn í hugmyndalistadeildir? Þær deildir hafa að jafnaði aðra efnis og tímakennd en hin gömlu klassísku fagurgildi. Sennilega er ódýrara að reka skóla þar sem ekki þarf að kaupa inn efni, því efniviðurinn felst í hugmyndinni og verkið er hugmyndin sjálf.

Hægt er að segja að hugmyndalistin sé í senn flótti frá efniskenndinni og útlögðum kostnaði, bæði hjá nemendum og þeim sem sjá um fjármál í listaháskólum. Þetta felur í sér að verðskyn nemanda gagnvart markaði er á fagurfræðilegum tilfinningalegum nótum.

Nauðsynlegt er að verðmæti verka sé rétt og byggt á raunverulegu mati markaðar. Nemandinn hefur ekki aðeins tekið á sig fjárhagslegar skuldbindingar námslánanna, hann hefur einnig tekið hugmyndafræðilegt skuldabréf inn í framtíðina á eigin ábyrgð. Margt á skólaárum mótar nemendur og þá hefst þroskastig sem þróast með listamanninum meðan hann lifir. Frumspretta góðra hugmynda er aldrei ódýr, menn hugsa hátt og forðast málamiðlanir. Þó svo virðist að tengsl gamalla listgilda standi ekki á föstum grunni í Listaháskólanum, er líklegt að nemendur fái innsýn í þann veruleika sem tekur við að námi loknu. Það er mörgum harður skóli og lærdómsríkur að koma úr lisnámi og feta einstigi listarinnar.

Miklu fjármagni er varið í menntun myndlistarmanna og forvitnilegt er að leiða hugan að því hver sé svo framtíðin sem bíður þeirra. Listaháskólinn hér heima tekur þrjú ár og oft bætast við tvö til fimm ár á námslánum. Þegar heim er komið eru tækifæri og viðhorf manna margvísleg og

nýútskrifaðir myndlistarnemar vinna fjölbreytt störf t.d. við kennslu, við leikhús, fjölmiðlavinnu hvers konar eða gerist leiðsögufólk fyrir ferðamenn. Flestir vinna með myndlistinni og halda sig utan við myndlistar kreðsa. Myndlistarmenntun er margræð og slungin og myndlistarmenn eru að öllu jöfnu vel að sér í andans fræðum og fá innsýn og skilning í aðar listgreinar og listasögu.

Mikilvægt er að hafa ferilskrána í lagi. Einn vill taka þátt í hópsýningum, annar vill setja upp einkasýningu, en það vantar eitthvað, jú það er lítil innkoma því myndir selja sig ekki sjálfar. Nútímalist er ekki það söluvænlegasta og það þarf að borga af námslánunum, húsinu, bílunum og kosta menntun barnanna. Því er það þannig hjá mörgum að beðið er eftir auglysingu frá Starfslaunum listamanna á haustin meðan lifað er við þröngann kost frá degi til dags. En sumir eru einfaldlega vel efnaðir og þurfa ekki að hafa áhyggjur af afkomu sinni og geta gert það sem hugur þeirra stendur til. Aðrir eru vel giftir og eiga góða fyrirvinnu.

Einn daginn kemur auglýsingin sem beðið hefur verið eftir og sótt er um starfslaun af mikilli röggsemi og festu. Síðan er beðið í nokkra mánuði, en ár eftir ár er svarið neikvætt og á þessa leið: ,,Úthlutunarnefnd launasjóðs þakkar umsókn yðar úr Launasjóði myndlistarmanna. Nefndin hefur fjallað um umsóknir til sjóðsins en getur því miður ekki orðið við umsókn yðar að þessi sinni”. Þetta er eins og endurtekið viðlag í dægurlagi og eitt er öruggt, þetta ástand á sér djúpar ríkisreknar rætur sem virðast liggja inn í raðir myndlistarmanna og í gegnum hagsmunasamtök þeirra. Það er ekki viðunnandi að hagsmunafélag komist í ríkisrekna einokunnaraðstöðu og tilnefni í úthlutunarnefnd Launasjóðs myndlistarmanna þrjá menn á hverju ári. Þetta hagsmunafélag er í raun einstaklinsfélag.

Launasjóður myndlistarmanna er af þessum sökum úr sér genginn og það þarf að tengja hann við markaðinn. Full ástæða er til þess að Menntamálaráðuneytið stokki upp Starfslaun listamanna með formlegum hætti og taki umboð til tilnefninga í úthlutunarnefnd í Launasjóði myndlistarmanna til baka og stofni nýjan starfslaunasjóð í samstarfi við markaðinn. Það er tímabært að markaðsvæða Launasjóð myndlistarmanna, stækka hann og tengja markaðinum með afgerandi hætti.

Það er eðlilegt að myndlistarmenn vilji skýra stefnu, ef hreyfa á við launasjóði þeirra og ekki við öðru að búast en að varnir og ótti grípi um sig. Þannig hefur það yfirleytt verið þegar ríkisreknar rekstrareiningar hafa verið færar til nútímalegra viðhorfa og til markaðarinns. Svipuð orka og sú sem leystist úr læðingi hjá ríkisbönkunum þegar þeir voru einkavæddir gæti einnig sprungið út þegar starfslaunasjóðir á vegum ríkisins yrðu markaðstengdir og aðlagaðir að nútímalegri markaðshyggju.

Á Íslandi eru margir frambærilegir myndlistarmenn sem geta með fyrirhyggju og markaðsetningu gert það gott hvar sem er í veröldinni. Menntun og grunnur íslenskra myndlistarmanna er góður, en því miður hefur félagshyggja vinstri manna staðið markaðssetningu heima og erlendis fyrir þrifum. Það er eðlilegt að spyrja: ,,Hvernig má koma myndlistarmönnum til aðstoðar og virkja þann mannauð sem í myndlistarmönnum býr?

Myndlistarmenn geta treyst því að markaðsvæðing Launasjóðs myndlistarmanna yrði aðeins til bóta fyrir alla myndlistarmenn og ástæðulaust að láta hræðsluáróður þeirra sem vilja ríghalda í þær stoðir sem enn standa ráða ferðinni. Breyting til nýrra viðhorfa er fyrst og fremst leið til nýrra og bættra fjármögnunarleiða sem leiða til stækkunnar sjóðsins. Markvissari stjórnunar og sanngjarnari úthlutunar til breiðari hóps.

Til að þessar úrbætur geti átt sér stað verður að vera vilji og eining um að stofnaður verði nýr starfslaunasjóður myndlistar með þátttöku oflugra fyrirtækja sem hafa burði til að leggja fjármagn í sjóð sem tryggði byltingu í starfslaunaumhverfi myndlistarmanna. Fyrst af öllu verður að tryggja aukið fjármagn til sjóðsins, það má gera með skattlagningu á orkufrekann iðnað. Það fjármagn rynni til hins nýja sjóðs sem gæti heitið Nýsköpunarsjóður myndlistar og starfaði á landsvísu. Þetta auðlinda fjármagn kæmi frá þjóðinni í sjóðinn sem táknrænt þakklæti til þeirrar orku sem skapandi hugsun listamanna er hjá sjálfstæðri þjóð.

Gott væri að tefla saman fyrirtækjum eins og t.d. … ( hér er rétt að nefna engin nöfn af kurteisi við fyrirtækin sem koma til greina ) og hinu opinbera, Menntamálaráðuneytið og Reykjavíkurborg með Listasafn Íslands og Listasafn Reykjavíkur. Stjórn sjóðsins skipa fulltrúar þeirra fyrirtækja sem eiga aðild að honum auk fulltrúa frá myndlistarmönnum. Fulltrúi frá myndlistarmönnum yrði skipaður frá fagfélögum myndlistarmanna og þeim skipt út með ákveðnu millibili til að tryggja heilbrigð, fjölbreytt og fagleg vinnubrögð. Félög myndlistarmanna sem koma ættu að sjóðnum eru:

1. Félag íslenskra myndlistarmanna (FÍM).
2. Myndhöggvarafélagið í Reykjavík (MHR).
3. Íslensk Grafík (ÍG).
4. Leirlistafélagið.
5. Samband íslenskra myndlistarmanna, (hópur einstaklinga).
6. Textílfélagið.

Auk þjóðarframlags og framlaga frá fyrirtækjum gæti sjóðurinn aflað tekna með listrænu Þjóðarlottói. Hlutverk Nýsköpunarsjóðsins væri að styrkja og efla íslenska menningu og veita fé til myndlistarverkefna, til einstaklinga, til sýningarhópa, til safna, og til sýningarsala.
Rétt til úthlutunar úr Nýsköpunnarsjóði myndlistar ættu allir íslenskir myndlistarmenn sem standast þær kröfur sem verkefni þeirra og aðstæður gefa efni til hverju sinni.

Sjálfsagt væri að virkja Nýsköpunarsjóðinn inn á listasöfn og sýningarsali því borið hefur á skorti á sölum til sýningarhalds. Markaðsvitund myndlistarmanna þarf að rækta í gegnum sýningarsali, því þar er opin gátt til viðskipta. Það er vissulega gott að myndlistarmaður geti verið sjálfum sér nógur í sölu á eigin verkum en það er algjört grundvallaratriði að hafa sýningarsali þar sem hægt er að sýna verk hans. Söfn og sýningarsalir eiga því að hafa aðgang að sjóðnum í verkefni fyrir sína skjólstæðinga. Meðal verkefna Nýsköpunarsjóðs væri einnig að halda utan um Feneyjar biennal þó best væri að eitt sterkt fyrirtæki tæki Feneyjar biennal í fóstur.

Það hafa orðið miklar breytingar í viðskiptaumhverfi á Íslandi og eðlilegt er að myndlistarmenn njóti þess og taki þátt í því frelsi sem í viðskiptum býr. Það er von mín að þeir sem lesa grein þessa íhugi efni hennar og láti sig mannauð myndlistar og starfslaunamál varða því myndlist er hluti af þjóðararfi okkar Íslendinga og á það skilið að vera lyft á örlítið hærra plan.

Hin rauði þráður vinstri manna í listum

Mér finnst rétt að byrja mitt blogg með því að setja hér inn grein eftir mig sem birt var í tímaritinu Þjóðmál fyrir nokkrum misserum því efni greinarinnar á fullt erindi við marga sem vilja fræðast um hvernig tugum milljóna er ráðstafað á hverju ári í skjóli klíkuskapar og sérhagsmunahyggju.

Hinn rauði þráður vinstri manna í listum

Kveikjan að þessum skrifum er tölvupóstur sem reglulega er sendur út í nafni Sambands íslenskra myndlistarmanna sem í daglegu tali er kallað SÍM. Póstur þessi er oft gagnlegur, um eitt og annað sem viðkemur myndlist í víðum skilningi. Ein tegund tölvubréfa sem kemur annað slagið í pósthólfið mitt frá SÍM er þó annars eðlis og getur ekki kallast annað en ómengaður áróður vinstri manna og umhverfisverndarsinna. Í tilefni af þeim tölvupósti er ástæða til að spyrja:
1. Á ríkið að styrkja skrifstofurekstur hagsmunasamtaka sem í bland við raunverulegt hlutverk sitt vinna markvisst gegn ríkisstjórn og landskjörnum fulltrúum sem sitja á Alþingi?

2. Er það hlutverk Sambands íslenskra myndlistarmanna að senda út áróður í sínu nafni frá skrifstofu sinni sem að stórum hluta er rekin fyrir fé frá skattborgurum?

Frá skrifstofu SÍM hafa meðal annars borist kostuleg bréf um fundi um málefni Palestínumanna, mótmæli gegn virkjunum og áskoranir til myndlistarmanna um að taka ekki þátt í samkeppni sem Landsvirkjun stendur fyrir.
Sá sem þetta ritar sat í stjórn Sambands íslenskra myndlistarmanna frá 1997 til ársloka 2002 og var formaður SÍM á árunum 2000–2002. Mér er það enn í fersku minni hve umhverfisverndarsinnar innan sambandsins gengu þá hart fram og íhuguðu að knýja fram lagabreytingar til þess að SÍM gæti beitt sér gegn virkjanaframkvæmdum á hálendinu og fyrir austan.

Nokkuð hefur verið átt við lög SÍM í tuttugu ára sögu þess, en 3. grein þeirra stendur enn óhögguð. Þar segir: ,,Samband íslenskra myndlistarmanna hlutast ekki til um listastefnur, stjórnmálaskoðanir eða trúarbrögð.“ Þriðja greinin er því fyllilega í samræmi við stjórnsýslulög sem kveða á um að ekki megi mismuna borgurum með ómálefnalegum hætti.

Þræðir Sambands íslenskra myndlistarmanna sem hagsmunafélags liggja víða í menningarsamfélaginu. SÍM á fulltrúa í ráðum og nefndum hjá ríki og borg sem fjalla um málefni sem varða hagsmuni myndlistarfólks. Ein af fastanefndunum, sem SÍM tilnefnir fulltrúa í, er úthlutunarnefnd Launasjóðs myndlistarmanna, en SÍM velur alla þrjá fulltrúa Launasjóðsins. Stjórn SÍM ber því ábyrgð á úthlutunarnefnd Launasjóðs myndlistarmanna, þótt úthlutunarnefndin hafi í orði kveðnu frjálsar hendur og heyri undir Stjórn listamannalauna og menntamálaráðuneytið sé æðsta stjórnvald í málaflokknum.

Til úthlutunar úr Launasjóði myndlistarmanna ár hvert eru umtalsverðir fjármunir. Launasjóður myndlistarmanna hefur til ráðstöfunar 320 mánaðarlaun á ári, en launin eru rétt tæpar 220.000 krónur á mánuði. Mjög margir góðir myndlistarmenn hafa fengið starfslaun úr Launasjóði myndlistarmanna sem skipt hafa sköpum um framtíð þeirra sem fagmanna. Afar mikilvægt er að hlúa vel að myndlistarfólki og styrkja starfsumhverfi þeirra. Ljóst er að auka þarf fjármagn til Launasjóðs myndlistarmanna til muna.

Sennilega er nú komið að kaflaskilum eftir 15 ára átakasögu um það fjármagn sem til skiptanna er og þörf er á því að nýjar hugmyndir og aðferðir um úthlutanir líti dagsins ljós. Fyrir þá sem ekki hafa fylgst með úthlutunum og átökum þeim tengdum er fróðlegt að rifja upp undirskriftarplagg sem dagsett er 9. apríl 1997, en undir það skrifaði rúmlega helmingur allra starfandi myndlistarmanna á Íslandi. Í skjalinu segir:
„Af gefnu tilefni hvetjum við undirritaðir myndlistarmenn stjórn SÍM og menntamálaráðuneytið til að beita sér fyrir eflingu Launasjóðs myndlistarmanna og mælumst til þess að neðangreindar reglur verði settar sem starfsreglur úthlutunarnefndar sjóðsins.

Á meðan fjöldi umsækjenda er margfalt meiri en fjöldi þeirra starfslauna sem í boði eru, er nauðsynlegt að reglur gildi um úthlutun sem eiga að tryggja það að starfslaunahópurinn sé fyrir hinn breiða hóp íslenskra myndlistarmanna og að sem flestir þeirra sem þörf hafa og uppfylla skilyrði til að njóta þeirra.
Taka skal tillit til þess hvað umsækjandi hefur áður fengið af starfslaunum.
Viss tími þarf að líða frá lokum síðasta styrktímabils listamannsins þar til hann verður styrkhæfur aftur.

a) Að afloknu 3ja ára styrktímabili þurfa að líða 3 ár.
b) Að afloknu 2ja ára styrktímabili þurfa að líða 2 ár.
c) Að afloknu 1 árs styrktímabili þarf að líða 1 ár.
d) 6 mánaða styrktímabil úthlutist eigi oftar en tvö ár í röð, síðan þarf að líða 1 ár.“

Það er ljóst af þessu skjali að oft hefur verið hart deilt um hvert fjármunir Launasjóðs myndlistarmanna fara og hvers vegna. En óánægja með úthlutanir sjóðsins hefur þó keyrt um þverbak á síðustu árum og misboðið réttlætiskennd margra.

Það eru áreiðanlega fáir opinberir sjóðir sem jafn augljóslega láta sig engu varða hugtök eins og „ómálefnalega mismunun“. Má ganga svo langt að segja að leppar vinstrimanna í stjórn Sambands íslenskra myndlistarmanna hafi á undanförnum árum deilt og drottnað í Launasjóði myndlistarmanna.

Forvitnilegt er að skoða úthlutanir úr Launasjóði myndlistarmanna í ár – og raunar líka síðustu tveggja ára þar á undan – með hliðsjón af áskorunarbréfi listamanna sem sent var frá Sambandi íslenskra myndlistarmanna 31. október 2005 til allra félaga í SÍM. Í áskorunarbréfinu voru myndlistarmenn hvattir til þess að hunsa samkeppni sem Landsvirkjun stendur að við Kárahnjúka og Fljótsdalsvirkjun.

Af þeim 4 sem fengu lengstu starfslaunin í ár, eða 2 ár hver, voru 3 úr áskorendahópnum. Af þeim 4 sem hlutu lengstu starfslaun á árinu 2005 voru 3 sem skrifuðu undir áskorendabréfið í haust. Augljósar vísbendingar um tengingu við áskorendabréfið má einnig finna í úthlutun Launasjóðs myndlistarmanna árið 2004.
Þessar úthlutanir eru staðreyndir og í ljósi þeirra má draga þá ályktun að hópur vinstri manna og umhverfisverndarsinna hafi komið sér upp svikamyllu með hjálp Sambands íslenskra myndlistarmanna til að skipta á milli sín starfslaununum með skipulegum hætti. Þeir myndlistarmenn sem ekki tengjast þessari ráðandi klíku með einhverjum hætti eiga enga von um að fá úthlutað úr Launasjóði myndlistarmanna.

Með dæmum má leiða líkur að því að tilteknum listamönnum sé beinlínis umbunað fyrir staðfasta túlkun á vinstri hugmyndafræði í verkum sínum. Þá virðist þeim listamönnum umbunað skipulega sem tjá vinstri skoðanir með áberandi hætti í fjölmiðlum. Gott dæmi um þetta finnst í úthlutun ársins 2006, þar sem vinstri manni hefur nú verið umbunað með tveggja ára starfslaunum. Jafnframt því að vera starfslaunaþegi er sá stjórnmálamaður og situr öðru hverju á Alþingi fyrir vinstri græna. Þeir sem tjá opinberlega skoðanir sem teljast til hægri í stjórnmálum eiga hins vegar ekki upp á pallborðið.

Samband íslenskra myndlistarmanna fer með umboð til að velja fólk í úthlutunarnefnd Launasjóðs myndlistarmanna og er skylt að velja fólk í úthlutunarnefnd sem hafið er yfir allan grun um pólitísk tengsl og klíkuskap. Listamannalaun skyldi ætíð veita fyrir verk í þágu listarinnar en ekki eftir stjórnmálaskoðunum eða vinatengslum.

Réttast væri að menntamálaráðuneytið tæki Samband íslenskra myndlistarmanna til rækilegrar skoðunar í ljósi hagsmunatengsla vinstri manna og tilburða þeirra til að ráðstafa opinberu fé og mismuna einstaklingum með ómálefnalegum hætti. En í ráðuneytinu er ástandið því miður þannig að enginn þorir eða virðist hafa vald til að taka á hagsmunasamtökum sem stunda ómálefnalega mismunun, nema ráðherra sem vill þó sennilega ekki rugga bátnum.

Rangsleitni af því tagi sem viðgengist hefur við úthlutun úr Launasjóði myndlistarmanna á undanförnum árum er hins vegar ólíðandi og ljóst að utanaðkomandi aðili þarf að skerast í leikinn. Fólk gefst eðlilega upp á því að taka þátt í leik þar sem ekki er farið að leikreglum og dómarinn dæmir stöðugt öðru liðinu í hag.
Skyldi vera eitthvert samband milli þess að á fimmta tug færri umsóknir bárust til Launasjóðs myndlistarmanna í ár en í fyrra? Sennilegt er að margur myndlistarmaðurinn hafi einfaldlega hugsað með sér: ,,Það þýðir ekkert að sækja um!“

Árið 2005 jós úthlutunarnefnd Launasjóðsins nefnilega svo hressilega í stjórnarmenn SÍM og fólk tengt stjórninni að upp úr sauð. Mun SÍM þá hafa fengið tiltal frá menntamálaráðuneytinu og í framhaldinu lofað bót og betrun, en þó virðist SÍM ekki hafa látið sér það að kenningu verða.

Það gengur ekki lengur að Samband íslenskra myndlistarmanna sigli undir fölsku sambandsflaggi. SÍM starfar ekki sem samband ólíkra aðildarfélaga heldur sem einstaklingsfélag sem hefur sölsað undir sig umbjóðendavald yfir fjármunum frá ríki og borg.
Það fjármagn sem fer til Launasjóðs myndlistarmanna ætti að vera til skiptanna á milli myndlistarmanna í öllum aðildarfélögum SÍM. Fyrir þá sem ekki vita er Samband íslenskra myndlistarmanna samsett úr eftirtöldum sex félögum:

1. Félagi íslenskra myndlistarmanna (FÍM).
2. Myndhöggvarafélaginu í Reykjavík (MHR).
3. Íslenskri Grafík (ÍG).
4. Leirlistafélaginu.
5. Textílfélaginu.
6. Hópi einstaklinga.

Það er sannfæring mín að flestir félagar í Sambandi íslenskra myndlistarmanna, hvaða aðildarfélagi SÍM þeir svo sem tilheyra, eigi rétt á að fá starfslaun án tillits til pólitískra skoðana eða klíkubandalaga. Til að svo megi verða þarf að verða gjörbreyting á vinnubrögðum sjóðsins og þar með tilnefningu manna í úthlutunarnefnd Launasjóðs myndlistarmanna.
Umsóknir myndlistarmanna verða að vera metnar á öðrum forsendum en þeim hvort þeir eru vinstri menn og/eða umhverfisverndarsinnar. Hin faglega gríma sem sett er upp til að ekki sjáist hið rétta andlit ómálefnalegrar mismununar skýlir ekki lengur dapurlegri ásjónu leppsins. Úthlutanir síðustu ára hafa afhelgað vettvanginn.

Skipta ætti Launasjóði myndlistarmanna upp milli starfsgreina innan myndlistarinnar, þ.e.a.s. til félaganna sex sem mynda og stofnuðu SÍM fyrir 20 árum. Með því væri stórlega dregið úr hættunni á að einstaklingar og jafnvel heilu kynslóðirnar yrði sniðgengnar vegna skoðana sinna og ráðandi tískuhugmynda. Myndhöggvarar fengju sitt, grafíkerar sitt, málarar sitt og nýlistin sitt. Sjálfsagt er að úthlutanir endurspegli það þróttmikla starf sem myndlistarmenn vinna og eðlilegt er að meiri breidd sé í úthlutunum. Tryggja þarf aðildarfélögum fulltrúa í úthlutunarnefnd Launasjóðs myndlistarmanna. Með reglugerðarbreytingu mætti tryggja að breiðari skipting starfslauna næði fram að ganga.

Starfslaun til myndlistarmanna má útfæra á ýmsa vegu. Meðal annars mætti koma á fót sérstökum sjóði til styrktar sýningarhópum og félögum. Slíkur sjóður gæti til dæmis úthlutað starfslaunum til myndlistarmanna sem vinna á verkstæði Íslenskrar grafíkur. Vel mætti líka hugsa sér að myndlistarmenn fengju starfslaun til að vinna myndir fyrir sýningar á vegum Grafíksafns Íslands. Þá hefðu allir hópar sem reka gallerí aðgang að sjóðnum. Athugandi væri hvort slíkur sjóður gæti ekki starfað í tengslum við Listasafn Íslands, Listasafn Reykjavíkur og Listasafn Akureyrar. Sjóðurinn gæti einnig verið mikil vítamínsprauta fyrir listsköpun á landsbyggðinni. Það er sjálfsagt að hugsa myndlistarheiminn út frá landinu öllu á traustum grunni og þegar okkur tekst það mun okkur verða ágengt á erlendum vettvangi.

Það er sannarlega umhugsunarefni hvernig miðstjórnarvaldinu er nú beitt af hálfu stjórnar SÍM. Félögin sem mynda SÍM eru valdalaus með öllu innan sambandsins, en sambandið sækir þó áhrif og völd til þeirra. SÍM hefur barist gegn frelsi aðildarfélaga sinna á opinberum vettvangi og með því tekið afstöðu gegn frelsi einstakra aðildarfélaga sinna til að sækja rétt sinn með milliliðalausum hætti.

SÍM hefur einnig gert sig sekt um - með stuðningi frá Reykjavíkurborg að þvinga myndlistarmenn til að vera í Sambandi íslenskra myndlistarmanna með því að gera aðild að skyldu fyrir úthlutun úr Muggi, sjóði sem Reykjavíkurborg hefur að mestu fjármagnað fyrir myndlistarmenn. Þetta þýðir í raun að ekki er lengur félagafrelsi ríkjandi, svo mikið er ofríki vinstri manna á vettvangi myndlistarinnar. Mörg fleiri orð mætti hafa um óeðlilega starfshætti SÍM en það bíður betri tíma. Hér skal aðeins nefnt að á síðustu árum hefur SÍM verið í fríu húsnæði á vegum borgarinnar á meðan Íslensk grafík hefur borgað milljónir í húsaleigu til borgarinnar, auk rafmagns og hita. SÍM tútnar út eins og belgur en aðildarfélögin njóta ekki þeirra milljóna sem þangað renna. Augljóst er að ekki er hægt að halda uppi samkeppni við hagsmunasamtök sem eru tryggð af ríki og borg í bak og fyrir. Þetta nær út fyrir landsteinana vegna hagsmunagæslu í stjórnum og nefndum sem hafa með samskipti myndlistarmanna að gera við myndlistartengdar stofnanir í útlöndum.

Það er mikil ábyrgð sem fylgir því að ákveða í hvaða efni og með hvaða hugmyndir myndlistarmenn vinna. Slíkar ákvarðanir geta ekki verið einkamál fámenns hóps.
Í myndlist sem öðru er nauðsynlegt að tryggja frelsi einstaklingsins til athafna og koma í veg fyrir óeðlilega mismunun við aðgang hans að því opinbera fjármagni sem til skiptanna er af skattfé landsmanna til listsköpunar.